Đình Phù Tinh - Dấu ấn lịch sử và nét kiến trúc nghệ thuật truyền thống
Đình Phù Tinh nằm tọa lạc tại thôn Trường Thành xã Hà Đông, thành phố Hải Phòng (trước đây là thôn Phù Tinh, xã Thanh Quang, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương). Đây là công trình tín ngưỡng gắn bó với đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân địa phương. Trải qua những biến cố lịch sử, ngôi đình không chỉ lưu giữ dấu ấn của một vùng quê giàu truyền thống yêu nước mà còn mang những nét kiến trúc đình làng truyền thống, thể hiện qua bố cục công trình, hệ thống vì kèo và các họa tiết trang trí.
Đình Phù Tinh
Theo tư liệu lịch sử của di tích, đình Phù Tinh được khởi dựng từ thời Hậu Lê. Cuối thế kỷ XIX, hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo, nhân dân làng Phù Tinh đã lập căn cứ, đào hào, đắp lũy chống thực dân Pháp. Đình trở thành địa điểm chỉ huy, luyện quân, rèn vũ khí và tích trữ lương thảo phục vụ cuộc khởi nghĩa.
Ngày 15 tháng 12 năm 1888, thực dân Pháp tổ chức bao vây và tấn công làng Phù Tinh. Cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt từ sáng đến chiều. Dù vũ khí thô sơ, nhân dân và nghĩa quân vẫn kiên cường chống trả, giữ vững trận địa. Đến khoảng 3 giờ chiều, chiến lũy bị phá vỡ, giặc tràn vào đốt phá nhà cửa, san phẳng ngôi đình và sát hại 43 cụ ông trong làng. Từ đó, ngày 13 tháng Giêng âm lịch trở thành ngày “Giỗ Trận” của nhân dân Phù Tinh, tưởng nhớ những người đã hy sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương.
Năm 1897, nhân dân địa phương xây dựng lại đình trên nền cũ. Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, đình tiếp tục gắn với các hoạt động cách mạng. Tháng 2 năm 1950, tại tòa hậu cung đình Phù Tinh, Huyện ủy Kim Thành khóa II tổ chức hội nghị cán bộ toàn huyện nhằm đánh giá tình hình, rút kinh nghiệm chỉ đạo và đề ra nhiệm vụ kháng chiến. Gác chuông, gác trống của đình từng được sử dụng làm đài quan sát, phát tín hiệu và hiệu lệnh chiến đấu; sân đình là nơi luyện tập của bộ đội và lực lượng dân quân, du kích địa phương.
Từ năm 1954 đến năm 2013, khuôn viên di tích được sử dụng làm trụ sở làm việc của Ủy ban nhân dân và các tổ chức đoàn thể xã Trường Thành cũ. Tháng 3 năm 2016, đáp ứng nguyện vọng của chính quyền và nhân dân địa phương, đình Phù Tinh được phục dựng trên nền đất cũ, tiếp tục đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.
Nghi môn được xây dựng năm Đinh Dậu 1897 với hoa văn trang trí theo kiến trúc đặc trưng của thời Nguyễn
Giá trị kiến trúc của đình Phù Tinh trước hết thể hiện ở bố cục tổng thể theo kiểu chữ Đinh (J), một dạng mặt bằng kiến trúc truyền thống của đình làng Việt Nam. Theo tư liệu di tích, sau khi được xây dựng lại vào năm 1897, đình có 5 gian đại bái và 3 gian hậu cung, kết cấu bằng gỗ tứ thiết. Ngoài công trình chính, khuôn viên còn có nghi môn, hai dãy giải vũ, gác chuông và gác trống, tạo nên không gian kiến trúc phục vụ hoạt động tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng.
Tuy nhiên, những biến động lịch sử đã khiến nhiều hạng mục kiến trúc của ngôi đình bị phá hủy hoặc xuống cấp. Năm 1947, thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến, năm gian đại bái bị hạ giải. Trong giai đoạn 1951–1954, ba gian hậu cung cùng gác chuông, gác trống và các dãy giải vũ bị xuống cấp, hư hại. Đến năm 1966, bốn trụ biểu bị giải hạ để lấy vật liệu làm đường giao thông; nghi môn là hạng mục được lưu giữ đến ngày nay theo hồ sơ di tích.
Tháng 3 năm 2016, ngôi đình được phục dựng trên nền đất cũ với quy mô và diện mạo khang trang hơn. Kiến trúc hiện nay vẫn theo kiểu chữ Đinh (J), gồm 5 gian đại bái và 2 gian hậu cung. Công trình được xây dựng bằng bê tông cốt thép, kiểu đao dĩ, vừa kế thừa bố cục truyền thống, vừa sử dụng vật liệu xây dựng hiện đại.
Điểm đáng chú ý trong kiến trúc đình là hệ thống vì kèo kiểu chồng rường, giá chiêng. Đây là những yếu tố kết cấu mang đặc trưng của kiến trúc gỗ truyền thống, góp phần tạo nên hình thức kiến trúc và không gian bên trong công trình. Việc sử dụng kiểu kết cấu này trong ngôi đình được phục dựng cho thấy sự tiếp nối những yếu tố kiến trúc truyền thống trong quá trình xây dựng lại di tích.
Bên cạnh kết cấu, các họa tiết hoa văn đắp vẽ theo đề tài lá lật truyền thống góp phần tạo điểm nhấn trang trí cho công trình. Các chi tiết này bổ sung yếu tố mỹ thuật cho kiến trúc, đồng thời tạo sự hài hòa giữa hình thức trang trí và tổng thể ngôi đình. Kết hợp với mái đình xây kiểu đao dĩ và bố cục các gian nhà, hệ thống trang trí góp phần duy trì diện mạo kiến trúc mang phong cách đình làng truyền thống.
Không gian di tích còn có các hạng mục phụ trợ như nghi môn và hai dãy giải vũ. Cùng với công trình chính, những hạng mục này góp phần hình thành tổng thể kiến trúc đình Phù Tinh, phục vụ các hoạt động tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa của nhân dân địa phương.
Đình là nơi lưu giữ tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa cộng đồng
Có thể thấy, kiến trúc đình Phù Tinh hiện nay là kết quả của quá trình phục dựng trên nền di tích cũ, trong đó bố cục chữ Đinh, hệ thống vì kèo chồng rường, giá chiêng và họa tiết lá lật là những nét tiêu biểu được ghi nhận trong hồ sơ. Dù không còn giữ nguyên toàn bộ kiến trúc gỗ của ngôi đình được dựng lại vào năm 1897, công trình hiện nay vẫn kế thừa những yếu tố cơ bản của kiến trúc đình làng truyền thống.
Đình Phù Tinh thờ Thành hoàng làng có tên húy là “Trâu”, được tư liệu di tích xác định là nhân thần có công giúp vua Hùng thứ sáu đánh giặc Ân, giữ yên bờ cõi. Trải qua các triều đại phong kiến, vị Thành hoàng được ban tặng nhiều sắc phong, trong đó có các sắc phong thời Lê và thời Nguyễn, ghi nhận công lao và vị thế trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Đình Phù Tinh được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh vào năm 2018
Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, lễ hội chính của đình diễn ra từ ngày 15 đến ngày 24 tháng 10 âm lịch, trọng hội vào ngày 16, gắn với ngày sinh của Thành hoàng làng. Phần lễ có nghi thức rước từ đình ra miếu Phù Tinh để tế lễ; phần hội có các trò chơi dân gian như đi cầu kiều, bắt vịt, đập niêu, chọi gà, kéo co. Buổi tối diễn ra các hình thức diễn xướng truyền thống như hát chèo, hát nhà tơ.
Sau thời gian gián đoạn, năm 2000, lễ hội đình Phù Tinh được khôi phục. Theo tư liệu, lễ hội hiện được tổ chức trong hai ngày 15 và 16 tháng 10 âm lịch; cứ năm năm tổ chức rước một lần, gọi là lễ trọng. Các hoạt động phần hội gồm cờ người, chọi gà, tổ tôm, bóng chuyền, cầu lông và giao lưu văn nghệ.
Những hoạt động này góp phần duy trì đời sống tín ngưỡng, gìn giữ phong tục truyền thống và tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng dân cư. Cùng với các dấu mốc lịch sử, không gian kiến trúc và hoạt động lễ hội đã tạo nên giá trị văn hóa riêng của đình Phù Tinh.
Công trình Nghi môn của Đình được Liên minh kỷ lục thế giới - Trung ương hội Kỷ lục gia Việt Nam xác lập kỷ lục
Đình Phù Tinh là địa chỉ lưu giữ những ký ức lịch sử của quê hương, từ tinh thần đấu tranh chống ngoại xâm đến đời sống tín ngưỡng của nhân dân qua nhiều thế hệ. Những nét kiến trúc truyền thống được kế thừa trong công trình phục dựng, cùng các giá trị lịch sử và văn hóa được ghi nhận trong hồ sơ di tích, là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục gìn giữ, phát huy giá trị của ngôi đình trong đời sống cộng đồng./.
Lương Hà